Warunkowe Umorzenie Postępowania Karnego

Procedury karne, w tym w szczególności sądowe, mogą być stresujące. Przede wszystkim pojawia się obawa: czy grozi mi skazanie? Czy w rejestrze karnym będzie widniał wpis o skazaniu? W tym artykule wyjaśnię istotne zagadnienia dotyczące bardzo ważnej  instytucji prawa karnego jaką jest warunkowe umorzenie postępowania.

Czym dokładnie jest warunkowe umorzenie postępowania karnego?

Warunkowe umorzenie postępowania karnego jest w pewnym sensie formą wyroku skazującego, ponieważ wyrok warunkowo umarzający stwierdzać będzie, że oskarżony popełnił czyn zabroniony. Sąd w postępowaniu ustala i stwierdza winę oskarżonego — ale nie wymierza kary jak w wyroku skazującym. Dlatego jest to autonomiczna instytucja prawa karnego materialnego, mająca własną odrębną regulację.

Innymi słowy dochodzi do ustalenia winy, stwierdzenia popełnienia czynu, jednak sąd nie wymierza  kary i nie wydaje wyroku skazującego.

Jeśli sąd zastosuje warunkowe umorzenie postępowania, wydając wyrok wskaże okres próby ( art. 67 k.k.), w którym należy przestrzegać określonych obowiązków oraz  nie popełniać nowych przestępstw. Jeśli okres próby upłynie bez zarzutów — postępowanie karne w tej sprawie zostaje ostatecznie umorzone. Jest to zatem szczególny środek probacyjny,  związany z ideą drugiej szansy.

Pięć przesłanek warunkowego umorzenia

Sąd może zastosować warunkowe umorzenie postępowania karnego wyłącznie wtedy, gdy spełnione są łącznie wszystkie poniższe przesłanki. Tym samym nie  wystarczy spełnić czterech z nich.

1. Wina i społeczna szkodliwość czynu nie są znaczne

Ocena społecznej szkodliwości przeprowadzana jest na podstawie okoliczności wymienionych w art. 115 § 2 Kodeksu Karnego — czyli czyn, jego skutki, sposób popełnienia, okoliczności, warunki osobiste sprawcy.

2. Brak wątpliwości co do okoliczności popełnienia czynu

Oznacza to, że Sąd musi być absolutnie pewny faktów. Brak wątpliwości oznacza:

-  Pewność co do faktu popełnienia przestępstwa 

-  Pewność co do elementów przedmiotowych czynu (kiedy, gdzie, jak, co) 

-  Pewność co do elementów podmiotowych (czy oskarżony działał umyślnie czy nieumyślnie) 

-  Pewność co do okoliczności determinujących winę i społeczną szkodliwość 

Brak przyznania się oskarżonego do winy nie dyskwalifikuje automatycznie spełnienia tej przesłanki. Jeśli materiał dowodowy (zeznania świadków, nagrania, ekspertyzy, dokumenty) potwierdzi czyn i sąd nie będzie miał żadnych wątpliwości, wówczas  może i powinien rozważyć warunkowe umorzenie postępowania. Jednak brak przyznania się zostanie uwzględniony w ramach prognozy kryminologicznej (przesłanka nr 4).

3. Brak uprzedniej karalności za przestępstwo umyślne

To jeden z surowszych warunków i ma charakter bezwzględny — nie zależy od stanu wiedzy sądu. Co dokładnie oznacza "brak karalności za przestępstwo umyślne"?

-  Skazany nigdy wcześniej nie został skazany 

-  Skazania wygasły lub zostały zatarte 

Tym samym każde skazanie za przestępstwo umyślne dyskwalifikuje możliwość  warunkowego  umorzenia postępowania  — bez względu na:

-  Rodzaj przestępstwa (czy było podobne, czy zupełnie inne)

-  Wymierzoną karę (czy była wysoka czy niska, czy warunkowa czy bezwzględna)

-  Czas, jaki upłynął

Wyjątek stanowi skazanie za przestępstwo nieumyślne, ponieważ  art. 66 § 1 k.k. wymaga braku karalności za przestępstwo umyślne. W rezultacie poprzednie skazanie za  przestępstwo nieumyślne nie stanowi przeszkody aby sąd mógł warunkowo umorzyć postępowanie. Przepis ten nie wyodrębnia przestępstw skarbowych. Zatem skazanie za przestępstwo skarbowe (podatkowo-finansowe) nie wyklucza warunkowego umorzenia za czyn stypizowany w Kodeksie Karym.

Kiedy oceniana jest niekaralność — data popełnienia czy data wyroku

Według ustalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego, przesłanka braku karalności musi być spełniona w dacie orzekania o warunkowym umorzeniu, a nie w dacie popełnienia czynu. Warunek ten ma charakter bezwzględny i Sąd nie ma tu żadnej swobody , nawet jeśli nie wiedział o karalności. Stan wiedzy sądu jest irrelewantny — ważny jest stan obiektywny (wyrok SN z 30.03.2017 r., III KK 408/16; wyrok SN z 2.12.2020 r., III KK 324/20).

4. Czyn zagrożony karą do 5 lat (włącznie)

Warunkowe umorzenie postępowania karnego nie jest dopuszczalne, gdy czyn zagrożony jest karą pozbawienia wolności przekraczającą górną granicę 5 lat. Nie bierze się przy tym pod uwagę nadzwyczajnego złagodzenia ani obostrzenia kary. Ocenia się wyłącznie górną granicę z przepisu typizującego czyn.  Przykładowo, jeżeli przestępstwo jest zagrożone karą od roku do 12 lat, warunkowe umorzenie postępowania nigdy nie będzie możliwe.

5. Pozytywna prognoza kryminologiczna

Jest to zasadnicza przesłanka dla decyzji sądu o warunkowym umorzeniu. Nawet jeśli cztery poprzednie są spełnione — bez dobrej prognozy, sąd po prostu nie zastosuje instytucji warunkowego umorzenia postępowania. Oznacza to, że sąd musi w trakcie procesu nabrać przekonania, biorąc pod uwagę właściwości osobiste oraz dotychczasowy sposób życia oskarżonego, o istnieniu uzasadnionego przypuszczenia, że pomimo umorzenia postępowania oskarżony będzie przestrzegać porządku prawnego, w szczególności nie popełni nowego przestępstwa. Sąd ocenia zatem, czy dany czyn jest odosobnionym incydentem w życiu oskarżonego, czy  też jego postawa daje podstawę aby przypuszczać, że może ponownie popełnić przestępstwo.

W praktyce obrońca przygotowuje argumenty wskazujące na pozytywną prognozę w zależności od okoliczności konkretnej sprawy. 

Po upływie okresu próby bez naruszenia jego warunków, postępowanie karne zostaje ostatecznie umorzone. Natomiast w przypadku naruszenia warunków umorzenia postępowania, Sąd może podjąć postępowanie i wydać wyrok skazujący.

Jakie starania może podjąć oskarżony, aby przekonać sąd?

Warunkowe umorzenie jest instytucją fakultatywną — sąd ma swobodę decyzji. Możemy jednak podejmować wiele konkretnych działań, aby zwiększyć szanse na uwzględnienie wniosku o warunkowe umorzenie postępowania karnego. W praktyce warto skorzystać z pomocy obrońcy, który pomoże przygotować taki wniosek i przede wszystkim właściwie go uzasadnić, w szczególności wykazać spełnienie każdej z pięciu przesłanek. Obrońca pomoże także w przygotowaniu się do rozprawy, zbudowaniu odpowiedniej argumentacji.